Odpowiedz do: Volkslista Górny Śląska

Strona główna Fora Źródła genealogiczne Volkslista Górny Śląska Odpowiedz do: Volkslista Górny Śląska

#11446
Krzysztof Bulla
Administrator

Mi się wydaje że Pan trochę myli parę kwestii związanych ze stanem prawnym funkcjonującym na na terenie RP. Na samym początku trzeba odróżnić dwie kwestie:
1. weryfikacje narodowościową na Ziemcach Odzyskach (m.in Dolny Śląsk i cześć Śląska Opolskiego), czyli tych należących do Rzeszy, które przyznane zostały Polsce na mocy konferencji poczdamskiej
2. weryfikacje narodowościową na dawnych obszarach II RP (m.in. woj. śląskie) okupowanych przez III Rzesze.

Jeżeli chodzi Ziemie Odzyskane to moim zdaniem oficjalne stanowisko władz państwa nie było omijane. Trzeba bowiem zauważyć, iż w 1945 roku weryfikacja odbywała się w oparciu o różnego rodzaju dokumenty wewnętrzne, a nie na podstawie powszechnie obowiązujących aktów prawnych, stąd decydujące znaczenie miała decyzja władz administracyjnych i obietnica lojalności wobec nowej władzy. Taka duża uznaniowość pozwalała na niemal dowolne przydzielanie obywatelstwa. Wystarczyła na przykład znajomość języka polskiego pozwalająca na komunikacje, aby przydzielić komuś polskie obywatelstwo.

Dopiero rok później wydana została Ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem odzyskanych z 28 kwietnia 1946 roku. Ona stanowiła w art. 1 , że prawo obywatelstwa polskiego przysługuje każdej osobie, która przed dniem 1 stycznia 1945 roku miała zamieszkanie na obszarze Ziem Odzyskanych, a także udowodniła swą polską narodowość przed komisją weryfikacyjną i uzyskała na tej potwierdzenie swej polskiej narodowości przez właściwą władzę administracji ogólnej I instancji, a także złożyła deklaracje na wierność Narodowi i Państwu Polskiemu.

Biorąc pod uwagę ten mało oficjalny sposób weryfikacji jaki miał miejsce w 1945 roku, a także problemy jakie związane były z tworzeniem nowych struktur państwowych, to raczej nie powinno dziwić to, ze nie zachowało się zbyt wiele materiałów. Spodziewałbym się, że materiały te były po prostu brakowane ze względu na to, że osób zweryfikowanych pozytywnie na podstawie samej deklaracji było bardzo dużo, a z czasem ten dokument stracił na znaczeniu, gdyż znacznie istotniejsze stało się popieranie właściwego ustroju, dla którego narodowość miała drugorzędne znaczenie. Ponadto wydanie potem dowodów osobistych sprawiło, że inny dokument potwierdzający obywatelstwo nie był już potrzebny.

W przypadku weryfikacji narodowościowej na dawnych obszarach II RP było trochę inaczej, bo w tym przypadku dochodziła kwestia pospisywania Volkslist lub przyporządkowania do określonej grupy narodowościowej na podstawie ankiety. Jeżeli chodzi o Górny Śląsk to istotne znaczenie ma tutaj Dekret z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów. W rozdziale pierwszym tego dekretu jest mowa właśnie o możliwości rehabilitacji osób wpisanych na trzecią i czwartą grupę niemieckiej listy narodowościowej. Zgodnie z nim każdy kto ukończył 14 lat a był wpisany na III lub IV grupę obowiązany był do złożenia władzy administracji ogólnej I instancji deklaracji wierności Narodowi i Państwu Polskiemu. Znów rozdział drugi tego dekretu mówi o rehabilitacji osób wpisanych drugą grupę niemieckiej listy narodowościowej. W tym przypadku aby uzyskać obywatelstwo należało wystąpić z odpowiednim wnioskiem do sądu grodzkiego i wykazać polską odrębność narodową i fakt że było się wpisanym na listę narodowościową wbrew swojej woli lub pod przymusem.

Złożenie deklaracji w przypadku osób z III lub IV grupy narodowościowej, jak i wystąpienie z wnioskiem o rehabilitacje osób z II grupą było o tyle istotne, że w przypadku sprzeciwu wobec władzy w życie wchodził art. 16 tego dekretu, który przewidywał umieszczenie w miejscu odosobnienia (obozie), poddanie przymusowej pracy, utratę na zawsze praw publicznych i obywatelskich praw honorowych, przepadek całego należącego do niego mienia, a nawet przepadek mienia członków jego rodziny. Sam dekret posiadał jeszcze inne przepisy, które dodatkowo potęgowały konieczność rehabilitacji, np. art. 29, który przewidywał karę co najmniej 5 lat więzienia lub karę śmierci za ukrywanie, żywienie lub zaopatrywanie osoby która nie złożyła deklaracji wierności lub wniosku o rehabilitacje.

Potem kolejne zamieszanie wprowadził Dekret z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej, który zmienił dotychczasowe podejście do mieszkańców. Zgodnie z tym dekretem osoby, które po ukończeniu 18 roku życia swym zachowaniem wykazały niemiecką odrębność narodową pozbawiono obywatelstwa polskiego, a także jeżeli posiadali małżonków i dzieci to oni także traci obywatelstwo. Ponadto majątek ich podlegał przepadkowi i przechodził na rzecz Skarbu Państwa. Znów osoby pozbawione obywatelstwa podlegały wysiedleniu z obszaru RP.

Zatem dla mieszkańców dawnego woj. śląskiego weryfikacja była znacząco uproszczona. Sama deklaracja to karteczka formatu A5, w zamian za co otrzymywało się zaświadczenie tymczasowe na podobnie małej karteczce. Stąd moja wątpliwość że taki dokument by się zachował, a nawet jeżeli to będą to raczej pojedyncze przypadki. Jednak zachowały się rejestry deklaracji wierności w IPN i one w jakiś sposób mogłyby w tym zakresie pomóc, choć ich kompletność też jest zagadką. Na pewno co najmniej częściowo, a może nawet w pełni zachowały się postępowania rehabilitacyjne osób posiadających II grupę narodowością. Zapewne znajdą się też jakieś materiały dotyczące samej procedury weryfikacji narodowościowej, ale trudno mi jest ocenić na ile zawarte w nich informację mogą być przydatne dla genealogom.

Jeżeli chodzi o same ankiety wypełniane przez mieszkańców zamieszkujących dawny obszar woj. śląskiego to myślę, że podobnie zbiory te mogły być brakowane. Archiwa państwowe w okresie PRL miały bowiem tendencje do brakowania akt, które “nie przedstawiały większej wartości” dla państwa. Choć częściowo się zachowały, ale nie dla obszaru przemysłowego (np. Katowice, Chorzów, Bytom).

Czy mógłby Pan powiedzieć coś więcej o “dokumentach z tamtego okresu” przechowywanych w IPN w Katowicach ? Czy udało się Panu coś odnaleźć ?
Jeżeli zna Pan jakieś materiały, które mogą być przydatne do poszukiwań genealogicznych, albo jeżeli wie Pan gdzie należy szukać ankiet DVL lub deklaracji wierności oraz czy są one przechowywane w komplecie to prosiłbym aby podzielił się Pan z nami swoją wiedzą.

  • Ta odpowiedź została zmodyfikowana 3 years, 11 months temu przez Krzysztof Bulla.