Odpowiedz do: Geneza nazwisk

Strona główna Fora Towarzyskie Geneza nazwisk Odpowiedz do: Geneza nazwisk

#5125
Artur Paczyna
Użytkownik

Uznając, że wyczerpaliśmy temat dotyczący naszych stanowisk na Śląsk Opolski i okolice, chciałbym powrócić do głównego tematu wątku, tj. do genezy nazwisk na Śląsku Opolskim.

I. Językowe przyczyny modyfikacji pisowni nazwisk

Uwagi wstępne.

W księgach metrykalnych na przestrzeni wieków używano różnych języków do zapisu zdarzeń. Przed 1764 rokiem była to głównie łacina z wtrąceniami polskimi lub (rzadziej) niemieckimi i czeskimi, choć i w tym przypadku były wyjątki. W okresie po 1764 roku był to język niemiecki z wtrąceniami polskimi (z czasem coraz rzadszymi). Z powodu różnic językowych, zapisy nazwisk z XVIII w. znacznie różniły się od zapisów nazwisk w XIX w., czy na początku XX w. Podobną ewolucję przeszły także nazwy miejscowe.
Wydaje się zasadne ustalić najpierw metodologię (jakimi metodami będziemy oceniać powyższe zjawiska tak, aby spróbować osiągnąć consensus).

1.Imiona

Co do zasady, przyjmuję polską pisownię imion, chyba, że z kontekstu wynika, że mamy do czynienia z niemieckimi lub czeskimi osadnikami, wtedy uzasadnione będzie użycie pisowni niemieckiej lub czeskiej. Łacińską pisownię imion z powodu neutralnego jej charakteru – dla naszych rozważań, pozostawiam na boku.

2.Samogłoski i spółgłoski

Występujące w języku polskim samogłoski i spółgłoski, nie mające swojego odpowiednika w języku niemieckim i łacińskim, były modyfikowane przez skrybów, dokonujących wpisów zdarzeń do ksiąg parafialnych. I tak:

„ą” zastępowano „on” np. Dziąsko na Dzionsko, Pająk na Pajonk, Kątny na Kontny
„ę” zastępowano „en” np. Ślęzok na Slenzok, lub „em” Otręba na Otremba
„ó” zastępowano „o” (rzadziej „u”) np. Krótki na Krotki, Tobór na Tobor, Mój na Moj (Moy)
„ł” zastępowano „l” lub „ll” np. Pękała na Penkalla, Krząkała na Krzonkalla, Pełka na Pelka, Nogły na Nogly, Płaczek na Placzek, Kozieł na Koziel,
„ś” zastępowano „sch” np. Miś na Misch, Moś na Mosch, Leś na Lesch, Danyś na Danysch
„ń” zastępowano „n” (rzadziej na „nn”) np. Mańczyk na Manczyk, Krzywoń na Krzywon, Ciepliński na Cieplinski, Kasprzyński na Kasprzynski, Ledwoń na Ledwon
„”s” zastępowano „ss” np. Krasek na Krassek
„k” zastępowano „ck” np. Flak na Flack
„c” zastępowano „tz” np. Morawiec na Morawietz, Muc na Mutz lub „z” np. Cebula na Zebula,
„sz” zastępowano „sch” lub „s” np. Łukaszczyk na Lukasczyk (Lukascyk), Koszętka na Kosentka (Koschentka)
„cz” zastępowano „ch” lub „c” lub „cc” np. Koczot na Kocoth (Koccoth)
„rz” zastępowano „rsch” lub „rs” np. Kierz na Kiersch,

3. Wymowa gwarowa a pisownia nazwisk

Traktując powyższe jako przykłady i pomijając inne zmiany (np. „j” na „i”), nie sposób nie uwzględnić w naszych rozważaniach wpływu gwary na pisownię nazwisk. Różniąca się od polskiej wymowa głosek wpływała także na pisownię. I tak:
„e” zastępowano ‘y” np. Kozera na Kozyra, Cempulik na Cympulik,
„y” lub „ÿ” oznaczające „i” lub „i” zastępowano „y” np. Ferdin na Ferdyn, Krzikawski na Krzykawski,
„a” na „o” np. Kaj na Koj, Musiał na Musiol, Kowal na Kowol, Bujaczek na Bujoczek
„c” na „cz” np. Cygan na Czygon
„g” na „k” np. Dolibóg na Dolibok
„s” zastępowano „sz” np. Spałek na Szpałek
„w” zastępowano „f” np. Kawka na Kafka, Hawranek na Hafranek
„h” zastępowano „g” np. Hawranek na Gawranek
„i” zastępowano „y” np. Kubowski na Kubowsky

4. Typowo polskie określenia wpływające na pisownię nazwisk

Specyfiką języka polskiego jest stosowanie dla nazewnictwa osób przyimków, które charakteryzowały stan cywilny, wiek lub inne właściwości. I tak:
Dla określenia wieku i miejsca w hierarchii rodu, stosowano zdrobnienia nazwiska:

Malok – Maloczek (Malloczek)
Bąk – Bączek

Dla określenia stanu cywilnego kobietom zamężnym dodawano przyimki:

Bujaczek – Bujatzekin
Grzyb – Grzebino (Grzybino)
Gnida – Gnidziorka
Koczot – Kotzotka
Krząkała – Krząkalonka
Kulasek – Kulassino
Kupka – Kupczyna (Kuppcina)
Musialik – Musialikowna
Wieczorek – Wieczorekowna

Z powyższego zestawienia przykładów widać, że pisownia niektórych nazwisk była modyfikowane wielostopniowo. Na przykład:

Bączek – Bonczek, Bontzek, Bonczyk, Bontzyk
Spałek – Szpałek, Spalek, Spallek
Kierz – Kiersz, , Kyersch, Kiersch, Kirsch
Wieszałka – Wierschałka, Wieschołka, Wiescholka,
Woźniak – Woźniok, Wozniok, Wośniok, Wosniok, Woschniok
Wylęzek – Wyleczek, Wyleszek, Wylenzek, Wylenzeck, Wylynzek, Wylynzeck
Cygan – Zygan, Czygan, Czygon, Cygon
Cempulik – Cembulik, Cympulik, Cempullik, Cempulick, Czempulik,
Bujaczek – Bujaszek, Bujaczyk, Bujatzek, Bujaczeck, Buiaczek, Buioczek, Bujaczyk, Bujazek, Bujoczek, Bujotzek,
Koczot – Kocot, Kocott, Kozot, Kotzot, Kozott, Koccoth
Mały – Malurny, Malok, Molock, Malock, Maloczek, Malloczek, Malczok

5. Nazwiska

Jak już wspomniałem w innym miejscu, proces tworzenia nazwisk był długotrwały. Dla naszych rozważań założyliśmy okres od średniowiecza do XIX wieku, kiedy stosowanie nazwisk było powszechne a ich pisownia w miarę ustabilizowana.
Nazwiska możemy pogrupować ze względu na ich pochodzenie. I tak:
Nazwiska odimienne, np. :
Adam – Adamiec, Adamczyk, Adamski, Adamczak
Jerzy – Jura, Jurkowski, Jureczek
Jan – Janów, Jankowski
Jakub – Kubowski, Kubanek

Nazwiska przezwiskowe, np.:

Bugdoł
Duda
Pierdziwół
Dupczyk
Nalewajka
Gnida
Cygan
Szczerba
Cierpiał
Baran
Kiełbasa
Flak
Spałek
Trefon
Tyczka
Żymła
Gwóźdź

Nazwiska odmiejscowe, np.:

Czech
Morawiec
Polak
Mazur
Niemiec
Żydek

Nazwiska nawiązujące do postaci biblijnych lub świętych, np.:

Judas
Salamon

Nazwiska nawiązujące do zawodów, np.:

Kołodziej
Kowal
Kucharski
Górniak
Owczarek (Owczarz)
Pasieka
Piekarczyk (Piekarski)
Rybak
Skiba

Nazwiska nawiązujące do świata przyrody, np.:

Bielik
Orlik
Sikora
Wróbel
Zięba
Zając
Wilk
Szafranek
Grzyb
Głogowski

6. Etymologia nazwisk na Śląsku

Wśród nazwisk występujących na Śląsku przeważają takie, których etymologię należy szukać w języku staropolskim, specyficznym dla Śląska.

Są słowniki (bibliografię podałem w innym miejscu), więc tam odsyłam do dalszych studiów.

Powyższe opracowałem na podstawie ksiąg parafialnych dla Radzionkowa, Rept i Miechowic (XVIII/XIX w.).

Mam nadzieję, że to wprowadzenie przyczyni się do szerszego spojrzenia na genezę nazwisk i ożywi dyskusję na forum.

Artur

Jedną tylko wypowiadam prośbę do ludu śląskiego, by pozostał wierny swym zasadom chrześcijańskim i swemu przywiązaniu do Polski.

Wojciech Korfanty