Spis mieszkańców Bierunia Starego z grudnia 1910 r.

Marcinie,

Nie wiem czy uważnie przeczytałeś mój wcześniejszy post o rodzinie Gawlików z 18 sierpnia, ponieważ jest tam wyraźnie napisane, że Marianna Anna Gawlik, córka Mateusza; urodzona 27.06.1830, poślubiła 10.07.1848 właśnie Pawła, noszącego nazwisko Wilk. Zaś z treści zamieszczone prze zemnie testamentu Mateusza Gawlika z 1892 r. wynika, że wówczas Marianna była już wdową. Tak więc wygląda na to, że ty również Jesteś potomkiem Mateusza Egidiusza Gawlika (1804 – 1892).

Ponadto nadal kontynuuję poszukiwania materiałów dotyczących Bierunia i jego mieszkańców w XVIII i XVII wieku, dzięki czemu ustaliłem kilka faktów odnośnie funkcjonujących w jego okolicy młynów.

Mianowicie 20.05.1707 r. dotychczasowy właściciel młyna zwanego „Borowy”, którym był Wawrzyniec Krol stracił nad nim kontrolę, na rzecz swoich kredytodawców, którzy z kolei odsprzedali go Janowi Norasowi, dnia 27.01.1708 r. (stosowną umowę zawarto w Pszczynie).

Uwaga! Zwróć tutaj uwagę na zastanawiającą korelację z podobnym zakupem młyna dokonanym przez Bartka Norasa w 1707 r. w Jaroszowicach.

Jeśli znasz miałeś okazję zajrzeć do książki: „Bieruń monografia historyczna” pod red. R. Kaczmarka i J. Myszora, Bieruń 2007, to teraz wiadomo dlaczego ów młynarz Jan raz występował pod nazwiskiem Krol, a innym razem Noras.

Jan Prus, wolny karczmarz z Miedźnej 31.03.1713 r. kupił między innymi młyn od Jakuba Bernarda Zarzyny, stając się protoplastą linii tej rodziny osiadłej w Bieruniu.

Zidentyfikowałem jeszcze trzeci młyn wydzielony z wolnego sołectwa/wójtostwa kopiecznego. Mianowicie Jan Juliusz Lange, ówczesny właściciel „Kopca” sprzedał swój młyn 07.02.1743 r. Stanisławowi Boryczce (Stanisław Boryczka).

Monografia Bierunia autorstwa L. Musioła, jak i przywołane tutaj opracowanie historyczne z 2007 r. nie zawierają tych informacji, a do „ustaleń” Musioła podchodzę z coraz większą rezerwą, po pierwsze nie dotarł i nie wykorzystał on wszystkich materiałów, a po drugie w wielu miejscach „idzie na skróty” i buduje faktografie w oparciu o przypadkowe informacje, które próbuje „jakoś” ze sobą połączyć. Tak więc „ustalenia” Musioła to żadna ewangelia, którą należy czytać na kolanach i wierzyć w każdą podaną tam informację.

Oczywiście powyższa uwaga jest wynikiem moich kwerend i wizyt w archiwach, które przynoszą coraz to nowe i nieoczekiwane odkrycia. Mam jeszcze sporo do przeglądnięcia, tak więc są duże szanse na kolejne nowe ustalenia i konkretne fakty.

Dawidzie,

Cieszę się, że dotarłeś do testamentu Ignacego Hudzikowskiego, i tak jak przypuszczałem kolejne tropy wiodą Cię do Małopolski. Tłumaczenie załączonego aktu zgonu Ignacego zamieścił już Bogusław we wcześniejszym poście, tak więc ja pozwolę sobie zamieścić tutaj cały pierwszy testament Mateusza Gawlika z 1866 r. oraz jego akt zgonu w tłumaczeniu na język polski.

Pozdrawiam,
Andrzej

——————-

Działo się w Bieruniu Starym dnia 18 października 1866 r. Przed podpisaną [poniżej] komisją sądową obradującą w dniu sądowym stawił się dzisiaj w placówce sądu dożywotnik Mathusz Gawlik stąd, który, jak wykazała w sposób przekonywujący odbyta z nim rozmowa, jest w posiadaniu niezakłóconych władz umysłowych oraz [wraz z nim] podpisujący protokół świadek testamentowy Adam Dlugai osobiście wiedzę [końcówka zdania w oryginale niegramatyczna]. Dożywotnik Mathusz Gawlik prosił o włączenie swojego testamentu do protokołu sądowego i oświadczył na zadane mu pytania: Moją poważną, niezależną i dobrze przemyślaną wolą jest oświadczyć dzisiaj do protokołu sądowego mój testament. Uczestnik z komisji sądowej obradującej w dniu sądowym oraz podpisany uczestnik władają językiem testatora tj. językiem polskim, więc zgodnie z § 129 tytuł XII numer 1 Powszechnego Prawa Krajowego [dla państw królewsko-pruskich tj. tzw. Landrechtu pruskiego] … … … oraz mistrz powroźnictwa Adam Dlugai stąd, który w pełni włada językiem niemieckim i polskim, przywołany jako świadek biegły w językach. Tenże, jak zapewnia sam ze swej strony a także jak zapewniają urzędnicy sądowi, posiada cechy pozwalające mu występować jako ważny świadek poświadczający i że wobec niego nie zaistniały żadne przeszkody…, które zgodnie z § 118 do 120 tytuł XII część 1 Powszechnego Prawa Krajowego [dla państw królewsko-pruskich tj. tzw. Landrechtu pruskiego] wykluczałyby przywołanie świadka testamentowego. W celu prawidłowego uwierzytelnienia pan Dlugai po podaniu, że ma 40 lat i jest wyznania katolickiego, zgodnie z § 40 i 41 tytuł II część 2 Ogólnego Regulaminu Sądowego oraz Rozporządzenia z dn. 28 czerwca 1844 r. § 4 w odniesieniu do sporządzanego testamentu został zobowiązany pod przysięgą, zaś jego podpis i podpis komisji poświadczą zakończenie protokołu a dzięki powołaniu jego osoby wola testatora została starannie i dokładnie zbadana. Następnie [testator] oświadczył, że … wyraźnie zrezygnował ze sporządzenia dodatkowego protokołu w języku polskim słowami [cytat w języku polskim] „wyrzekam się prowadzenia osobliwego protokołu w polskim języku, chociaż wynauczony jestem że, w. nastempstw[ie] tegoż zeznania jedynie protokół w niemieckim języku zamie[sz]czę“
Rozporządzając poniżej opisanym spadkiem po mnie ….., który nie jest ograniczony ani umową o dziedziczeniu ani też w żaden inny sposób oświadczam moją ostatnią wolę jak następuje:

§ 1
Moim wyłącznym spadkobiercą ustanawiam niniejszym moją żonę Mariannę z domu Kulsky. Jest ona jednakże zobowiązana na rzecz moich obydwu …. dzieci Mathusza i Franza po uzyskaniu przez nich pełnoletności zapłacić im po dwieście talarów – 200 talarów cesarskich – razem czterysta talarów.

§ 2
Moje pozostałe dzieci tj.
Johann Gawlik
Marianna po mężu Wilk
Catharina po mężu Jagoda
Agnes po mężu Tatoi
Sophie po mężu Loska
Joseph i Thomas Gawlik
zostały już zaspokojone i ze spadku po mnie nie powinny niczego już otrzymać.

Nie mam nic więcej do zarządzenia.
Niniejszy protokół został powoli i wyraźnie odczytany, zatwierdzony przez testatora i podpisany przez niego własnoręcznie jak następuje.

Matus Gawlik

….komisarz sądu
Vörmann protokolant władający językiem polskim
Dlugay świadek testamentowy władający językiem polskim

—————–

Nr 45.
Bieruń, dnia 5 września 1892 r.
Przed niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego stawił się dzisiaj, znany osobiście, kupiec Laurenz Gawlik, zamieszkały w Bieruniu, powiat Pszczyna i zgłosił, że dożywotnik – mieszczanin posiadający rozszerzone prawa mieszczańskie [Großbürger]
Matthäus Gawlik, liczący 88 lat, wyznania katolickiego, zamieszkały w Bieruniu, urodzony w Bieruniu, wdowiec po zmarłej w Bieruniu Marie z domu Kulski, syn mieszczanina posiadającego rozszerzone prawa mieszczańskie Michaela Gawlika i jego żony Sophie z domu Mijalski, oboje zmarli w Bieruniu, zmarł w Bieruniu w swoim mieszkaniu dnia czwartego września roku tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego drugiego po południu o godzinie jedenastej i że zgłaszający zgłasza fakt zgonu w oparciu o własną wiedzę.
Odczytano, zatwierdzono i podpisano.
Lorenz Gawlik

Urzędnik Stanu Cywilnego
Bialetzki

Marcinie,

Na jakiej podstawie wnioskujesz, że Gaweł Noras z Goczałkowic i Pszczyny jest tożsamy z Gawłem Norasem z Bierunia?

Chyba nie na podstawie Musioła? Wszak pisze on tylko: „W drugiej połowie XVII w. Gaweł Noras jest dziedzicznym właścicielem wolnego wójtostwa w Bieruniu. Po jego śmierci w roku 1679 synowie osiedlają się po sąsiednich młynach jako wolni młynarze.” (s. 71).

Nie chcę być złośliwy, ale w takim razie pytam na których sąsiednich młynach, gdzie, kiedy, kto? Wie i nie pisze!?

Kolejna próbka: „Jerzy Węgrzyn trzyma się na wójtostwie niedługo. Już bowiem w roku 1679 umiera Gaweł Noras, nazwany „sołtysem bieruńskim” (oba określenia „wójt” i „sołtys” były tu równoznaczne dla właścicieli wójtostwa), a w roku 1682 wspomniany Adam Kiczak, alias Kopieczny. Jednak w roku 1688 znowu ów Jerzy występuje jako „Sołtys de Kopiecz”.” (s. 37).

Tak więc Musioł nie „wnioskuje”, jak piszesz, a co najwyżej wysuwa bardzo luźne przypuszczenie, idąc na skróty, no bo niby skąd mieliby się wziąć późniejsi Norasowie młynarze w okolicy Bierunia, jeśli nie od tego Gawła?

Nie odtworzył nawet pełnego wykazu właścicieli wolnego sołectwa / wójtostwa kopiecznego, w ogóle nie wymienił, a co za tym idzie nie znał kilku właścicieli np. Jerzego Krola (nawiasem mówiąc, to ten „ów Jerzy z 1688” z cytatu ze strony 37) i Jana Kowalczyka, który zakupił Kopiec od Jana Juliusza Lange, i to on sprzedał go Marii Helenie von Ritter. Niemniej Musioł nadal twardo: „Od Langiego nabywa sołectwo Karol Leopold von Ritter…” (s. 37).

Rzetelność Musioła pozostawia wiele, wiele do życzenia, brak aparatu naukowego, tj. przypisów…, szkoda gadać.

Ja ufam potwierdzonym faktom lub buduje hipotezy w oparciu o źródła, a nie proste analogie, dlatego zwróciłem Twoją uwagę na fakt, że zarówno Bartek Noras w 1707 r., jak i Jan Noras w 1708 r. zakupili młyny, które były w złym stanie technicznym, skłaniam się zatem do tezy, że zostali sprowadzeni, skłonieni do ich przejęcia.

Nie zapominaj również, że kwestia nazwisk była bardzo płynna, co potwierdza chociażby przywołany, stricte w temacie Jan Noras vel Krol, należy zatem brać pod uwagę wiele możliwości i skrupulatnie analizować dostępne materiały archiwalne. Oczywiście nie ma gwarancji, że znajdzie się to czego się szuka, ale albo budujemy rzetelną genealogię, albo tworzymy bajki, ze smokami i cofamy się do Adama i Ewy, bo przecież koniec końców to także nasi przodkowie…

Noszę się z zamiarem opracowania historii Bierunia i jego mieszkańców w XVIII w. w skali mikro, ale nie nastąpi to szybko, przypominam, że archiwum miejskie spłonęło w połowie XIX w., a to co się zachowało w Archiwum Książąt Pszczyńskich jest mocno rozproszone, o dostępie do wszystkich akt gruntowych nie wspominając. Poza tym mocno zaangażowałem się w inne przedsięwzięcie, które również muszę doprowadzić do końca.

Oczywiście gdy w trakcie swoich dalszych poszukiwań znajdę coś o Norasach to Cię o tym poinformuje, tak jak wcześniej.

Merytoryczna dyskusja zawsze cieszy, mam nadzieję, że mój wpis zinterpretujesz w ten sposób, w żaden sposób nie uważam się alfę i omegę, jedynie staram się zrekonstruować dzieje wąskiej lokalnej społeczności w oparciu o rzetelne informacje, na pożytek swój i zainteresowanych tematem.

Pozdrawiam,
Andrzej

Sławomirze,
chciałoby się napisać Sławku, ale nie wiem, czy mogę użyć tej formy 😉

Jak już wcześniej wspomniałem z Klemensem Gawlikiem jest „problem”, ponieważ nie wymieniają go księgi robocizn klucza lędzińskiego z lat 1718 – 1775, nie ma po nim śladu, chociaż jego dzieci rodziły się w Świerczyńcu!?

W Świerczyńcu nie ma w tym czasie nie tylko żadnego Gawlika, nie notowane jest tam również nazwisko Leśnik – tj. żony Klemensa, Jadwigi Lesnionki. Osoby o imieniu Klemens, ale o innym nazwisku też nie ma, odpada więc teoretyczny alias związany z nazwiskiem.

Przeszukiwanie akt gruntowych Świerczyńca w świetle tych informacji nie ma więc sensu.

Nazwisko Gawlik występuje niemal wyłącznie w Cielmicach (!) i byli to:

siodłacy gospodarujący na posesji nr 11:
1. Gaweł 1718 – 1724
2. Tomek 1726
3. Gal 1738 – 1740
4. Malcher 1745 – 1764
5. Witek 1770 (w 1775 r. był już komornikiem)
6. Walek 1775.

oraz

chałupnicy gospodarujący na posesji nr 40:
1. Jonek / Jan 1718 – 1750
2. Kuba 1755 – 1775

Ponadto w 1724 r. jest wymieniony Paul Gawlik, jako komornik, a w 1745 – Sophia Gawliczka.

Poza Cielmicami, tylko w Woli w 1770 r. jest wzmiankowany Simon Gawlik wśród komorników.

W Lędzinach jest rodzina nosząca nazwisko Gawlikowic i byli to chałupnicy z posesji nr 76:
1. Kazimir 1738
2. Paul 1739 – 1760 (zajmował się wyrobem gontu)
3. Grześ 1764 – 1775 (zajmował się wyrobem gontu).

W 1726 r. jest wymieniona NN. Gawlina.

Dzięki swoim wcześniejszym poszukiwaniom w AP w Pszczynie, wiem np. że Tomek Gawlik z Cielmic (zmarły przed 2 czerwca 1727 r.) miał „pół roli w Lędzinach” [sic!]; piszę o tym ponieważ interesujący nas Gawlik ma na imię Klemens, a jakie wezwanie ma kościół parafialny w Lędzinach… św. Klemensa właśnie. Ponadto znalazłem dokumenty związane z długiem w/w Tomasza Gawlika, ale na razie nie ma to żadnego związku z właściwymi poszukiwaniami.

No i ciągle nie daje mi spokoju Klymek Gawlyk, zagrodnik w Bieruniu w latach 70 XVIII w., ponieważ wiele wskazuje na to, że skoro nasz Klemens nie miał gospodarstwa w Świerczyńcu, to może jest on tożsamy z tym Klemensem z Bierunia, skoro wiemy już, że nazwisko było rzadkie. No i ile do tego mogło być Klemensów Gawlików.

Tak czy inaczej, jedynie dalsze poszukiwania, mogą coś tutaj wyjaśnić. Sprawa jest w toku…

Nie zajmowałem się innymi dziećmi Michała, skupiłem się na Mateuszu, moim bezpośrednim przodku.

Pozdrawiam,
Andrzej