Artur Paczyna

🙂
Oficer to ta sama osoba.
Mundury także są z tego samego oddziału.
Problem w tym, że jedno zdjęcie zrobiono w Ostrowie Wielkopolskim w kawalerii, a drugie – według Krzysztofa – w innym miejscu w piechocie.

Gabrielo,

Nie badałem oboczności nazwiska Ręka, czy Ring, ale mogę przyjrzeć się sprawie.
Proszę o wskazanie najstarszego aktu, który dotyczy rodziny Ring.
Dam znać, gdy coś przyjdzie mi na myśl.

Gabrielo,

Z pewnym zaskoczeniem przyjąłem twój wpis z prośbą o tłumaczenie, gdyż byłaś i jesteś dla mnie w tym względzie ekspertem. Tym niemniej, pomijając motywy, podejmuję się tłumaczenia w wolnej chwili. Rozumiem, że na język polski.

Zanim to nastąpi, pozwól, że spróbuję rozwiązać Twoją zagadkę zdjęciową.

Według mnie, zdjęcie zrobione zostało około po 1914 roku (o czym świadczy odznaczenie na mundurze oficera oraz krój czako).
Na zdjęciu są ułani, o czym świadczą charakterystyczne wyłogi na rękawach i barwy, których możemy się tylko domyślać.
Moim zdaniem na zdjęciu są ułani z 3 Eskadry 4 Rezerwowego Pułku Ułanów z Gliwic
12 Rezerwowej Dywizji VI Rezerwowego Korpusu Armii 5 Armii Niemieckiej
[3 Eskadron Reserve-Ulanen-Regiment Nr. 4, 12 Reserve-Division, VI Reserve-Korps, 5 Armee].
Swój chrzest bojowy Eskadra przeszła 17.08.1914 roku.

Dygresja: przed I Wojną Światową Ślązacy zwerbowani do wojska niemieckiego jako ułani, służbę odbywali w Ostrowie Wielkopolskim w 3 Eskadrze 1 Pułku Ułanów (Zachodniopruskim) im. Aleksandra III Cara Rosji, który był częścią 10 Brygady Kawalerii 10 Dywizji V Korpusu Armii w Poznaniu.

Uznając, że wyczerpaliśmy temat dotyczący naszych stanowisk na Śląsk Opolski i okolice, chciałbym powrócić do głównego tematu wątku, tj. do genezy nazwisk na Śląsku Opolskim.

I. Językowe przyczyny modyfikacji pisowni nazwisk

Uwagi wstępne.

W księgach metrykalnych na przestrzeni wieków używano różnych języków do zapisu zdarzeń. Przed 1764 rokiem była to głównie łacina z wtrąceniami polskimi lub (rzadziej) niemieckimi i czeskimi, choć i w tym przypadku były wyjątki. W okresie po 1764 roku był to język niemiecki z wtrąceniami polskimi (z czasem coraz rzadszymi). Z powodu różnic językowych, zapisy nazwisk z XVIII w. znacznie różniły się od zapisów nazwisk w XIX w., czy na początku XX w. Podobną ewolucję przeszły także nazwy miejscowe.
Wydaje się zasadne ustalić najpierw metodologię (jakimi metodami będziemy oceniać powyższe zjawiska tak, aby spróbować osiągnąć consensus).

1.Imiona

Co do zasady, przyjmuję polską pisownię imion, chyba, że z kontekstu wynika, że mamy do czynienia z niemieckimi lub czeskimi osadnikami, wtedy uzasadnione będzie użycie pisowni niemieckiej lub czeskiej. Łacińską pisownię imion z powodu neutralnego jej charakteru – dla naszych rozważań, pozostawiam na boku.

2.Samogłoski i spółgłoski

Występujące w języku polskim samogłoski i spółgłoski, nie mające swojego odpowiednika w języku niemieckim i łacińskim, były modyfikowane przez skrybów, dokonujących wpisów zdarzeń do ksiąg parafialnych. I tak:

„ą” zastępowano „on” np. Dziąsko na Dzionsko, Pająk na Pajonk, Kątny na Kontny
„ę” zastępowano „en” np. Ślęzok na Slenzok, lub „em” Otręba na Otremba
„ó” zastępowano „o” (rzadziej „u”) np. Krótki na Krotki, Tobór na Tobor, Mój na Moj (Moy)
„ł” zastępowano „l” lub „ll” np. Pękała na Penkalla, Krząkała na Krzonkalla, Pełka na Pelka, Nogły na Nogly, Płaczek na Placzek, Kozieł na Koziel,
„ś” zastępowano „sch” np. Miś na Misch, Moś na Mosch, Leś na Lesch, Danyś na Danysch
„ń” zastępowano „n” (rzadziej na „nn”) np. Mańczyk na Manczyk, Krzywoń na Krzywon, Ciepliński na Cieplinski, Kasprzyński na Kasprzynski, Ledwoń na Ledwon
„”s” zastępowano „ss” np. Krasek na Krassek
„k” zastępowano „ck” np. Flak na Flack
„c” zastępowano „tz” np. Morawiec na Morawietz, Muc na Mutz lub „z” np. Cebula na Zebula,
„sz” zastępowano „sch” lub „s” np. Łukaszczyk na Lukasczyk (Lukascyk), Koszętka na Kosentka (Koschentka)
„cz” zastępowano „ch” lub „c” lub „cc” np. Koczot na Kocoth (Koccoth)
„rz” zastępowano „rsch” lub „rs” np. Kierz na Kiersch,

3. Wymowa gwarowa a pisownia nazwisk

Traktując powyższe jako przykłady i pomijając inne zmiany (np. „j” na „i”), nie sposób nie uwzględnić w naszych rozważaniach wpływu gwary na pisownię nazwisk. Różniąca się od polskiej wymowa głosek wpływała także na pisownię. I tak:
„e” zastępowano ‘y” np. Kozera na Kozyra, Cempulik na Cympulik,
„y” lub „ÿ” oznaczające „i” lub „i” zastępowano „y” np. Ferdin na Ferdyn, Krzikawski na Krzykawski,
„a” na „o” np. Kaj na Koj, Musiał na Musiol, Kowal na Kowol, Bujaczek na Bujoczek
„c” na „cz” np. Cygan na Czygon
„g” na „k” np. Dolibóg na Dolibok
„s” zastępowano „sz” np. Spałek na Szpałek
„w” zastępowano „f” np. Kawka na Kafka, Hawranek na Hafranek
„h” zastępowano „g” np. Hawranek na Gawranek
„i” zastępowano „y” np. Kubowski na Kubowsky

4. Typowo polskie określenia wpływające na pisownię nazwisk

Specyfiką języka polskiego jest stosowanie dla nazewnictwa osób przyimków, które charakteryzowały stan cywilny, wiek lub inne właściwości. I tak:
Dla określenia wieku i miejsca w hierarchii rodu, stosowano zdrobnienia nazwiska:

Malok – Maloczek (Malloczek)
Bąk – Bączek

Dla określenia stanu cywilnego kobietom zamężnym dodawano przyimki:

Bujaczek – Bujatzekin
Grzyb – Grzebino (Grzybino)
Gnida – Gnidziorka
Koczot – Kotzotka
Krząkała – Krząkalonka
Kulasek – Kulassino
Kupka – Kupczyna (Kuppcina)
Musialik – Musialikowna
Wieczorek – Wieczorekowna

Z powyższego zestawienia przykładów widać, że pisownia niektórych nazwisk była modyfikowane wielostopniowo. Na przykład:

Bączek – Bonczek, Bontzek, Bonczyk, Bontzyk
Spałek – Szpałek, Spalek, Spallek
Kierz – Kiersz, , Kyersch, Kiersch, Kirsch
Wieszałka – Wierschałka, Wieschołka, Wiescholka,
Woźniak – Woźniok, Wozniok, Wośniok, Wosniok, Woschniok
Wylęzek – Wyleczek, Wyleszek, Wylenzek, Wylenzeck, Wylynzek, Wylynzeck
Cygan – Zygan, Czygan, Czygon, Cygon
Cempulik – Cembulik, Cympulik, Cempullik, Cempulick, Czempulik,
Bujaczek – Bujaszek, Bujaczyk, Bujatzek, Bujaczeck, Buiaczek, Buioczek, Bujaczyk, Bujazek, Bujoczek, Bujotzek,
Koczot – Kocot, Kocott, Kozot, Kotzot, Kozott, Koccoth
Mały – Malurny, Malok, Molock, Malock, Maloczek, Malloczek, Malczok

5. Nazwiska

Jak już wspomniałem w innym miejscu, proces tworzenia nazwisk był długotrwały. Dla naszych rozważań założyliśmy okres od średniowiecza do XIX wieku, kiedy stosowanie nazwisk było powszechne a ich pisownia w miarę ustabilizowana.
Nazwiska możemy pogrupować ze względu na ich pochodzenie. I tak:
Nazwiska odimienne, np. :
Adam – Adamiec, Adamczyk, Adamski, Adamczak
Jerzy – Jura, Jurkowski, Jureczek
Jan – Janów, Jankowski
Jakub – Kubowski, Kubanek

Nazwiska przezwiskowe, np.:

Bugdoł
Duda
Pierdziwół
Dupczyk
Nalewajka
Gnida
Cygan
Szczerba
Cierpiał
Baran
Kiełbasa
Flak
Spałek
Trefon
Tyczka
Żymła
Gwóźdź

Nazwiska odmiejscowe, np.:

Czech
Morawiec
Polak
Mazur
Niemiec
Żydek

Nazwiska nawiązujące do postaci biblijnych lub świętych, np.:

Judas
Salamon

Nazwiska nawiązujące do zawodów, np.:

Kołodziej
Kowal
Kucharski
Górniak
Owczarek (Owczarz)
Pasieka
Piekarczyk (Piekarski)
Rybak
Skiba

Nazwiska nawiązujące do świata przyrody, np.:

Bielik
Orlik
Sikora
Wróbel
Zięba
Zając
Wilk
Szafranek
Grzyb
Głogowski

6. Etymologia nazwisk na Śląsku

Wśród nazwisk występujących na Śląsku przeważają takie, których etymologię należy szukać w języku staropolskim, specyficznym dla Śląska.

Są słowniki (bibliografię podałem w innym miejscu), więc tam odsyłam do dalszych studiów.

Powyższe opracowałem na podstawie ksiąg parafialnych dla Radzionkowa, Rept i Miechowic (XVIII/XIX w.).

Mam nadzieję, że to wprowadzenie przyczyni się do szerszego spojrzenia na genezę nazwisk i ożywi dyskusję na forum.

Mirosławie,

Cieszę się, że dostrzegłeś absurd dzielenia ludzi tylko ze względu na fakt, że jedni mieszkali z tamtej strony rzeki, a inni z tej strony rzeki. Rozwinąłem tą myśl ad absurdum – jak widać ze skutkiem.
Granica nie była w XVIII w. tym, co nazywamy granicą współcześnie. Nie było paszportów, dowodów osobistych, zasieków z drutu kolczastego. Poza okresami napięć politycznych i militarnych działań oraz chorób zakaźnych bydła i ludzi, granice były otwarte a migracja ludności swobodna.
Gdyby pogranicze było zamieszkane przez obce sobie ludy, osadnictwo i asymilacja byłyby co najmniej utrudnione lub niemożliwe.
Migracje polskie, czeskie i morawskie były naturalne i nie naruszały integralności słowiańskiego i polskiego charakteru Śląska.
Niestety o kolejnych niemieckich falach osadniczych od kolonizacji niemieckiej w XIII wieku, poprzez kolonizację fryderycjańską i wielkoprzemysłową,
nie można już tego napisać. Niemieccy przybysze przynosili ze sobą nie tylko nowoczesną organizację życia społecznego, ale także obcą mentalność nazwaną przez Feliksa Konecznego „cywilizacją bizantyńską”, obcy język, kulturę i zwyczaje (od XVI w. także heretycką wiarę).
Z czasem, zajmując uprzywilejowaną pozycję społeczną i gospodarczą, przynosili ze sobą także ucisk i przemoc oraz germanizację. Obecnie próbuje się mitologizować okres pruski na Śląsku. Osobiście nie podzielam tych opinii. Raczej Bogu dziękuję, że pomimo pruskiego buta, bata oraz kulturkampfu i germanizacji, moi przodkowie zachowali Wiarę i Język Ojców. Dla mnie Śląsk to ziemia polska. Dla innych czeska (Slezsko) lub niemiecka (O/S). I to jest uczciwe podejście do sprawy. Separatystyczne poglądy ślązakowców niestety uczciwe nie są. Z jednej strony próbują oni wykorzystać silne przywiązanie do ziemi przodków tych co oparli się totalitaryzmem XX w., oraz nie wyemigrowali do Niemiec jak wielu ich krewnych i znajomych, z drugiej strony nieuczciwie wmawiają Ślązakom, że okres sowieckiej okupacji Śląska w latach 1945 – 1989 to okres polski i na fali zawodu do tamtego okresu, chcą oderwać Śląsk od Polski głosząc hasła autonomii, która de facto jest krypto niemieckim separatyzmem. Jeszcze raz podkreślę, nie ma pustki politycznej dla Śląska. Albo będzie Śląsk (Polska, język polski, polski pacierz), albo O/S (Niemcy, per analogiam), albo Slezsko (Czechy, per analogiam). Każde inne rozwiązanie, w tym tzw. autonomia Śląska, to nieuczciwe mamienie Ślązaków.
Mylisz się, sądząc, że Ślązacy to jakaś forma eklektyzmu konfesyjnego i narodowego. Na Śląsku do czasu kolonizacji w XIII wieku, mieszkała ludność słowiańska skupiona w plemionach polskich osiadłych w wyniku migracji wczesnośredniowiecznych. Przewaga ludności polskiej na Śląsku jeszcze w XVIII w. była i jest uznawana także przez niemieckich historyków. Dopiero okres pruski wytrzebił żywioł polski na zachodzie Śląska, choć mowa polska zachowała się do naszych czasów np. w okolicach Sycowa. Okres pruski spowodował także ograniczenie żywiołu polskiego na Śląsku Opolskim, choć jeszcze w 1910 roku w spisie powszechnym, polskojęzyczni Ślązacy stanowili około 50% populacji, co potwierdzone zostało w wynikach Plebiscytu z 20.03.1921 roku, wynikach spisu z 1925 roku, wynikach ankiety kościelnej z 1931 roku i wynikach badań Związku Niemieckiego Wschodu (BDO) z lat 1934/ 1935. Według tych ostatnich aż 57,1 % wiernych uczestniczyło w nabożeństwach popołudniowych i wieczornych sprawowanych w języku polskim. Pomimo przymusowej popowstańczej (1922) emigracji około 60 tysięcy Ślązaków-Polaków (vide np.: Miechowice), pomimo terroru hitlerowskiego, polski charakter Śląska Opolskiego nawet dla Niemców nie ulegał wątpliwości. Co prawda, im bliżej było wojny, tym było gorzej dla Ślązaków-Polaków. Jednakże, wyniki tajnych spisów z lat 1934/ 1935 oraz 1937/1938 pokazują, że w nabożeństwach niedzielnych (nieszporach), popołudniowych i wieczornych (Różaniec, Droga Krzyżowa, Gorzkie Żale, itd.) odprawianych w języku polskim, uczestniczyło 45,1% katolików. Wydaje się, że rację mają naukowcy (T. Musioł, W. Wrzesiński), którzy szacują, że na Śląsku Opolskim w latach 30. XX wieku mieszkało ok. 750.000 polskojęzycznych Ślązaków. Sam autor tajnych badań Niemiec Rogmann zaniżał tą liczbę do ok. 550.000 Polaków.
Rozumiem, że wielokulturowość jest modna, a szukanie różnorodności mile widziane, ale proszę Cię, waż proporcje. Żydzi wnieśli coś do tradycji śląskiej? Litości. Wskaż jakiś przykład. Wskaż chociaż jeden przykład konwersji Żyda na Katolicyzm lub mieszane małżeństwo katolicko-żydowskie. Osobiście przejrzałem tysiące stron ksiąg metrykalnych i na taki przypadek nie natrafiłem. Żydzi zamieszkiwali głównie miasta. Na wsi śląskiej z przewagą żywiołu polskiego (ok. 75%) można było ich spotkać tylko marginalnie (1-3 na 1.000). Nie piszę o nurtach asymilacyjnych wśród Żydów w XIX w., bo oczywiście takie też były, ale ograniczały się one do jednostek a konwersja ze zmianą nazwiska włącznie dotyczyła w zasadzie tylko denominacji protestanckich. O pozorności takich konwersji nie czas i nie miejsce, ale i takie się zdarzały.
Zagadnienie protestanckie jest związane z narodowościowym i bardziej złożone, ale i w tym przypadku, nie podzielam opinii o ich „wkładzie w śląskość”.
Raczej wbrew wrogiemu otoczeniu i mieszance cywilizacyjnej, Ślązakom udało się zachować swoją śląskość i łączność z Polską.

Krzysztofie,

15 lutego 1763 roku podpisano pokój w Hubertsburgu, kończący Wojnę o Śląsk, na mocy którego Śląsk przypadł Prusom. Król Prus Fryderyk II, zaraz po zakończeniu Wojny o Śląsk, 13 września 1764 roku wydał ustawy (dekrety) tzw. germanizacyjne, które weszły w życie po vacatio legis, 1 stycznia 1764 roku.

Na ich mocy:
– wprowadzono język niemiecki jako język urzędowy
– zakazano zatrudnienia w szkołach nauczycieli nieposługujących się językiem niemieckim.

Ponadto, zakazywano każdemu dominium zatrudniania pod karą 10 talarów kogokolwiek bez znajomości języka niemieckiego do pracy oraz służby w folwarku, a nawet zakazywało udzielania zgody na śluby, jeżeli nowożeńcy nie nauczą się mówić po niemiecku.

Zakazano pielgrzymowania na Jasną Górę.

Wprowadzono restrykcje w używaniu języka polskiego we wszystkich szkołach i urzędach.

W 1767 roku metropolitą wrocławskim zostaje wikariusz apostolski Johann Moritz von Strahwitz.

Od 1781 roku kościołem na Śląsku kieruje wikariusz apostolski Anton Ferdinand von Rothkirch und Panten.

W międzyczasie Fryderyk II ingeruje w sprawy kościelne na Śląsku, nakazując proboszczom w przeciągu roku nauczyć się języka niemieckiego, aby na terenach, gdzie język polski jest dominujący (na początek powiaty: wrocławski, brzeski, niemodliński, oławski, grodkowski, nyski, średzki, trzebnicki, oleśnicki, namysłowski, kluczborski i sycowski), sukcesywnie rozpowszechniać język niemiecki w kościele i szkole.

Z czasem, akcja germanizacyjna dotrze na Śląsk Opolski.

Na marginesie dodam, że dzięki Bogu, Msza św. była w języku łacińskim, a kazania w języku większości wiernych (tj. polskim), więc w sposób naturalny, wierni byli mniej narażeni na germanizację. Innym zagadnieniem były księgi parafialne. Z uwagi na wizytacje kanoniczne duchowieństwa niemieckiego pochodzenia (z czasem regularne), które można prześledzić w księgach, proboszczowie mieli coraz mniej pola manewru, aby kontynuować wpisy po łacinie, z wtrąceniami polskimi (imiona, rzadziej nazwiska i status społeczny). Dla opornych skuteczne okazały się decyzje personalne, usuwające ich z probostw, na ich miejsce powołując księży niemieckiego pochodzenia, resztę dopełniło przekazanie nauczania w szkole organistom będącym także nauczycielami, władającymi językiem niemieckim i uczącymi po niemiecku.

Opór społeczny wobec niemieckiej szkoły był w ciągu XIX wieku duży. Przyczyną były nie tylko obowiązki uczniów w gospodarstwie (absencja), Pisał o tym m.in. ks. Knosała z Radzionkowa.

W 1872 roku Bismarck ponowił zakaz używania języka polskiego w szkole.
Do tego doszły zmiany nazw miejscowości i nazwisk (mam na myśli nie zmianę polegającą na zastosowaniu niemieckiej pisowni, ale zmianę z pobudek pozajęzykowych).

Achim pieronie, jakbyś boł pod renkom to za ta szmata z peerelu i że jo jest jej gryzipiórek, to byś dostał po naszymu po gembie. Ale, żeś ignorant, to ci wyboczam.
A to, że nauka nie boli, to każy zno, pra?
To se Achim poczytej wpirw o naszych w downych czasach. O Lompie, Miarce, Szafranku, Bonczyku i wielu innych, Jak poczytasz, dej pozor, kajżeś polazł.
A Macierz Achim to łod polskiej Matki. Tako inszo nazwa na naszo Łojczyno Polska. I jokbyś nie znoł, nie w peerelu, ino łowiele pryndzej my znali to miano.
A to, że nie Faterland, to łoczywiste. Inaczej byś po naszymu nie godoł.

A Paczyny też ino na Śląsku, pyrsk.
Co wcale nie łoznacza, że tak było łod Adama i Ewy.